Zakopane

	Zakopane
	Panorama Zakopanego z Giewontu
	Herb Zakopanego
	Dewiza: brak
Województwo	małopolskie
Powiat	tatrzański
Gmina; • rodzaj	Zakopane; miejska
Prawa miejskie	1933
Burmistrz	Janusz Majcher
Powierzchnia	84,26 km²
Wysokość	od 750 do 2301 m n.p.m.
Ludność (31 grudnia 2009); • liczba; • gęstość	; 26 737; 319 os./km²
Strefa numeracyjna;	+48 18
Kod pocztowy	34-500 do 34-504
Tablice rejestracyjne	KTT
	Położenie na mapie Polski; ; Zakopane
	49°18'N 19°57'E / 49.3, 19.95Na mapach: 49°18'N 19°57'E / 49.3, 19.95
TERC; (TERYT)	2121617011
Miasta partnerskie	Poprad; Saint-Dié-des-Vosges; Siegen; Sopot; Stryj; Vysoke Tatry; Bariloche
	Urząd miejski ul. Kościuszki 13; 34-500 Zakopane
	Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
	Hasło Zakopane w Wikisłowniku
	Strona internetowa miasta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Zakopane – miasto i gmina w województwie małopolskim, siedziba powiatu tatrzańskiego. W latach 1977–1994 miejscowość była siedzibą gminy Tatrzańskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego.

Według danych z 31 grudnia 2009 r.^[2] miasto miało 26 737 mieszkańców i jest drugim co do wielkości po Nowym Targu miastem Podhala.

Zakopane jest największym ośrodkiem miejskim w bezpośrednim otoczeniu Tatr, dużym ośrodkiem sportów zimowych, od dawna nazywane nieformalnie zimową stolicą Polski. W granicach administracyjnych miasta znajduje się także znaczna część Tatrzańskiego Parku Narodowego (od Doliny Suchej Wody do Doliny Małej Łąki). Liczbę turystów odwiedzających całe Tatry ocenia się na około 2-3 mln rocznie.

Spis treści

1 Historia
2 Geografia
3 Kultura i sztuka
- 3.1 Znaczenie dla kultury polskiej
- 3.2 Muzea i galerie sztuki
4 Turystyka i sport
5 Kościoły i związki wyznaniowe
6 Komunikacja
7 Miasta partnerskie
8 Sąsiednie gminy
9 Zobacz też
10 Przypisy
11 Linki zewnętrzne

edytuj Historia

Zakopane powstało jako osada na miejscu sezonowych osad pasterskich. Pierwszy (zaginiony) przywilej osadniczy wydał podobno Stefan Batory w 1578 roku, który to przywilej został zatwierdzony przez króla Michała Wiśniowieckiego przywilejem osadniczym w 1670 roku (znanym tylko z odpisów – nie zachował się oryginał). W 1676 roku wieś liczyła 43 mieszkańców (wraz z Olczą i Poroninem). Pierwotnie osada należała do króla, później do cesarsko-królewskiego skarbu austriackiego. W 1824 roku Zakopane wraz z częścią Tatr zostało sprzedane węgierskiej rodzinie Homolacsów. W XVIII wieku w Kuźnicach zbudowano hutę żelaza (w XIX wieku był to największy zakład metalurgiczny w Galicji). Rozkwit Zakopanego rozpoczął się w drugiej połowie XIX w., kiedy to właściwości klimatyczne Zakopanego zaczął popularyzować Tytus Chałubiński. W roku 1876 Towarzystwo Tatrzańskie otworzyło w Zakopanem szkołę snycerską. W 1886 r. zostało uznane za uzdrowisko. W 1889 roku Zakopane liczyło już 3000 mieszkańców. W tymże też roku kupił je na licytacji (wraz z dużą częścią Tatr) hrabia Władysław Zamoyski – "mąż opatrznościowy" Tatr polskich, który stworzył podwaliny obecnego parku narodowego. W 1933 roku Zakopane uzyskało prawa miejskie. W czasie II wojny światowej Zakopane stało się ważnym punktem przerzutowym na Węgry. W podziemiach hotelu "Palace" mieścił się areszt Gestapo

Na początku marca 1940 w wilii "Tadeusz" przy drodze do Białego miała miejsce III Metodyczna Konferencja NKWD i Gestapo, na której omówiono metody pracy operacyjnej przeciwko polskiemu podziemiu i wymieniono się informacjami.

edytuj Geografia

edytuj Położenie

Miasto położone jest u stóp Tatr, w Rowie Podtatrzańskim (Kotlina Zakopiańska), nad kilkoma potokami, których wody ostatecznie wpadają do rzeki Zakopianka (dopływ Białego Dunajca). Jest najwyżej położonym miastem Polski. W granicach administracyjnych miasta znajduje się część Tatr (z najwyższym punktem jakim jest wierzchołek Świnicy – 2301 m n.p.m.). Pomijając tereny TPN, miasto leży na wysokości 750-1126 m n.p.m. Centralny punkt Zakopanego – skrzyżowanie ul. Krupówki i Kościuszki znajduje się na wysokości 838 m n.p.m. Na północy rozciąga się pasmo Gubałówki, a na południu nad miastem góruje Giewont.

edytuj Struktura powierzchni

Według danych z roku 2005⁶ Zakopane ma obszar 84,35 km², w tym:

użytki rolne: 31%
użytki leśne: 57%

Miasto stanowi 17,89% powierzchni powiatu.

edytuj Demografia

Dane z 30 czerwca 2004²:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	27 647	100	15 005	54,3	12 642	45,7
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	329,1		178,6		150,5

Według danych z roku 2005⁶ średni dochód na mieszkańca wynosił 2202,90 zł.

edytuj Klimat

Średnia temperatura i opady dla Kasprowego Wierchu
Miesiąc	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru	Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C]	-7	-7	-4	-2	4	8	11	10	7	3	-2	-4	2
Średnie najniższe temperatury [°C]	-11	-12	-8	-6	-1	4	5	5	2	-1	-6	-8	-3
Opady [mm]	116.8	78.7	78.7	116.8	137.2	208.3	205.7	162.6	83.8	96.5	83.8	106.7	1468,1
Źródło: Weatherbase^[3] 15.12.2008

edytuj Kultura i sztuka

Dom w stylu zakopiańskim przy ulicy Kościeliskiej

Zakopane na przedwojennej mapie WIG.

Neoromański kościół parafialny pw. Świętej Rodziny na Krupówkach

Krupówki

Zimowa panorama miasta z Gubałówki

Wielka Krokiew, Zakopane

edytuj Znaczenie dla kultury polskiej

Pod koniec XIX wieku Zakopane stało się ważnym ośrodkiem kulturalnym, odwiedzanym (lub zamieszkanym) przez takie sławne postacie polskiej kultury jak: H. Sienkiewicz, W. Orkan, St. Witkiewicz, S. Żeromski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz i inni. Stanisław Witkiewicz (ojciec) jest autorem tzw. stylu zakopiańskiego (zwanego też od jego nazwiska witkiewiczowskim) w budownictwie. Z pobytem letników a później także osiedlającej się w Zakopanem inteligencji nastąpił rozwój turystyki i taternictwa. W 1873 r. zawiązało się Towarzystwo Tatrzańskie, którego celem było propagowanie wiedzy o Tatrach, badanie ich, ułatwienie turystyki, ochrona przyrody i popieranie miejscowego rozwoju. Wśród inicjatorów powstania Towarzystwa był Tytus Chałubiński, ks. Józef Stolarczyk, Walery Eljasz-Radzikowski i inni. Działalności tego Towarzystwa Zakopane zawdzięcza pierwsze oświetlenie, organizację poczty i telegrafu, budowę Dworca Tatrzańskiego. Rozwój taternictwa i powtarzające się wypadki były powodem powołania Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (1909). Inicjatorem jego powstania był przede wszystkim Mariusz Zaruski. Z pobytem letników związana jest także historia teatru w Zakopanem. Pierwsze przedstawienia wystawiane były przez zespoły amatorskie tworzone przez gości, ale już w 1892 Zakopane odwiedza zespół teatralny złożony z zawodowych aktorów. Powołany w 1900 r. Związek Przyjaciół Zakopanego zainicjował powstanie stałego teatru amatorskiego, a od 1904 sezonowego zespołu zawodowego. W Zakopanem występowała Helena Modrzejewska, Antonina Hoffman, Irena i Ludwik Solski i inni. W latach międzywojennych działał w Zakopanem Teatr Formistyczny.

Z działalnością Związku Przyjaciół Zakopanego związana jest także budowa pomnika Tytusa Chałubińskiego i powstanie pierwszych stowarzyszeń sportowych. Do najsławniejszych zabytków zaliczane są: barokowy drewniany kościółek obok zabytkowego Cmentarza Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku; zabytkowa góralska zabudowa drewniana; budowle w stylu zakopiańskim; wille (np. Koliba, Pod Jedlami, Atma i inne).

edytuj Muzea i galerie sztuki

Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego
Muzeum Stylu Zakopiańskiego w willi Koliba
Muzeum Przyrodnicze Tatrzańskiego Parku Narodowego
Muzeum Kornela Makuszyńskiego
Muzeum Jana Kasprowicza
Muzeum Karola Szymanowskiego w willi "Atma"
Galeria Władysława Hasiora
Miejska Galeria Sztuki
Muzeum Męczeństwa

edytuj Turystyka i sport

Zakopane wielokrotnie organizowało ważne imprezy sportowe. Rokrocznie na Wielkiej Krokwi odbywa się Puchar Świata w skokach narciarskich. W mieście tym trzykrotnie odbywały się mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym: w latach 1929, 1939 oraz w 1962 oraz jeden raz mistrzostwa świata w narciarstwie alpejskim w 1939 roku. Miasto kandydowało do organizacji Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2011 (przegrana z Oslo), Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2013 (przegrana z Val di Fiemme) i Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2015 (przegrana z Falun). Miasto starało się też (bezskutecznie) o organizację w 2006 roku Zimowych Igrzysk Olimpijskich (wygrał Turyn).

Liczne sanatoria i domy wypoczynkowe oraz duża baza noclegowa, czynią z Zakopanego miejscowość atrakcyjną dla turystów. Główną atrakcją turystyczną są Tatry. Inne to:

kolejka linowo-terenowa na Gubałówkę
kolejka linowa na Kasprowy Wierch
kolej linowo-krzesełkowa na Butorowy Wierch
skocznia narciarska Wielka Krokiew
Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza
liczne festiwale i imprezy folklorystyczne (Jesień Tatrzańska i Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich)

edytuj Kościoły i związki wyznaniowe

Kościół rzymskokatolicki – 10 parafii rzymskokatolickich (zobacz: dekanat Zakopane). Najbardziej znane kościoły i kaplice dekanatu to:
Kościoły protestanckie
- Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – zbór
- Kościół Zielonoświątkowy – zbór
Buddyzm
- Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu
Inne
- Świadkowie Jehowy – 2 zbory z Salą Królestwa

edytuj Komunikacja

Zakopane (stacja kolejowa)

Komunikację autobusową zapewnia PKS i przewoźnicy prywatni zarówno w ramach regularnych, całorocznych linii jak i okresowych, uruchamianych dodatkowo w sezonach turystycznych. Komunikacja z miejscowościami sąsiednimi w głównej mierze zapewniana jest przez regularne linie prywatnych przewoźników. Po mieście kursują linie komunikacji miejskiej obsługiwane przez PKS i przewoźników prywatnych tzw. busy które mają główny punkt pod barem Fis po przeciwnej stronie skrzyżowania przy dworcach kolejowym i autobusowym PKS, dworcu PKS (głównie od strony wejścia) oraz przy Alejach 3 Maja (dawnych Alejach 1 Maja). Zapewniają komunikację z centrum miasta do sąsiednich miejscowości, początków szlaków turystycznych prowadzących w Tatry i okolice Zakopanego, oraz obiektów turystycznych (np. wyciągów i tras narciarskich) – m.in. do wylotów dolin: Chochołowskiej, Kościeliskiej, Małej Łąki, Strążyskiej, Białego, do Kuźnic – dolna stacja kolei linowej na Kasprowy Wierch, tras narciarskich pod Nosalem, Jaszczurówki, Toporowej Cyrhli, Brzezin, Zazadniej, Wierchporońca, na Głodówkę, do granicy na Łysej Polanie, Palenicy Białczańskiej (droga do Doliny Roztoki i Morskiego Oka), do Bukowiny Tatrzańskiej, Poronina, Białego Dunajca, Małego Cichego, Murzasichla, Olczy, na Szymoszkową Polanę, do dolnej stacji wyciągu na Butorowy Wierch, do Kościeliska i Witowa). Opłaty wynoszą od dwóch do sześciu – ośmiu złotych od osoby zależnie od trasy. Tabor to prywatne mikrobusy zabierające od dziesięciu do 22 osób, jest możliwość zabrania bagażu (plecaka), a zimą nart, większość jest wyposażona w środki łączności. Jeden z mikrobusów dostosowany jest do transportu osób niepełnosprawnych.